Nudge
Afdrukken

Een zetje in de goede richting

Gelezen voor u door Ineke van der Voort

‘Nudge: improving decisions about health, wealth and happiness’
Richard Thaler en Cass Sunstein (Penguin Books, 2008/herziene editie 2009)

312 pagina’s
€ 23,99


Review

Nudge is Engels voor een duwtje of een zetje. De auteurs gebruiken dit woord als centraal onderdeel van hun concept liberaal paternalisme: een concept waarin de burger keuzevrijheid behoudt (liberaal), maar toch enigszins beïnvloed wordt in zijn besluitvorming voor zijn eigen bestwil (paternalistisch).

Keuze-architectuur

De auteurs leggen dit concept uit aan de hand van een bekend voorbeeld: de bedrijfskantine. Iedereen weet dat er meer kroketten verkocht worden als die in de looproute richting kassa liggen, dan wanneer je daarvoor apart naar een warmhoudcounter moet lopen. Het vlees is zwak en een ieder die wel eens met een lege maag langs de heerlijke geurende vette happen is gelopen, is wel eens bezweken voor de verleiding. Ook al had je je nog zo voorgenomen om deze week gezond te eten. Door de inrichting van de kantine aan te passen, heeft een bedrijf invloed op de gezondheid van zijn werknemers. Zolang de kroket toch nog ergens te krijgen is (je moet er alleen voor omlopen), wordt de keuzevrijheid van de medewerkers niet beperkt.

De auteurs noemen dit soort beïnvloeding van keuzes choice architecture: het beïnvloeden van iemands besluitvorming door de manier waarop je de keuzes presenteert. Zij beschrijven hoe de menselijke geest (en diens zwakke vlees) werkt en hoe je middels choice architecture kunt helpen om gezonde keuzes te maken.

Iedereen kent wel voorbeelden van choice architecture:
  • De producten die in de supermarkt op ooghoogte liggen, verkopen altijd beter dan de producten waarvoor je moet bukken of strekken.
  • Als je een computerprogramma installeert, kun je de standaardinstallatie of een eigen, gepersonaliseerde modus kiezen.
  • De kans dat je een antibioticakuur afmaakt is groter als je iedere dag op een vast tijdstip de antibiotica moet innemen, dan wanneer dit op maandag, donderdag en zaterdag moet.

Keuzes en gedrag van mensen

De auteurs beschrijven diverse manieren waarop - blijkens wetenschappelijk onderzoek - de mens zich laat beïnvloeden in zijn keuzes. Ideaaltypisch maken mensen keuzes door inzicht te verwerven in de alternatieven, deze te wegen en op grond daarvan te beslissen welk alternatief voor hen in bepaalde omstandigheden het gunstigst zijn. Dit noemen Thaler en Sunstein ‘Econs’: mensen die volgens de economische theorie keuzes maken. De meesten onder ons zijn echter niet zo rationeel ingesteld en zijn meer… humans. Echte mensen van vlees en bloed die intuïtief keuzes maken en lui zijn.

Echte mensen verwerven zich geen volledig inzicht in de alternatieven, maar ze hanteren vuistregels op basis van hun perceptie van de werkelijkheid. Voor de kredietcrisis, die in 2008 begon, dachten de meeste mensen dat de huizenprijzen altijd zouden blijven stijgen, omdat ze dachten dat dit altijd al gebeurde. Een econ zou de statistieken erbij gepakt hebben en binnen 10 minuten hebben aangetoond dat dit niet het geval was. Uit onderzoek is ook gebleken dat, als informatie over de alternatieven op heldere en laagdrempelige wijze gepresenteerd wordt, mensen deze informatie tot zich nemen en hun gedrag erop afstemmen. Om bij het voorbeeld van de huizenprijzen te blijven: mensen zijn niet in staat of bereid om alle verschillende soorten hypotheken te vergelijken en de voor hen meest gunstige te kiezen. Integendeel, voorafgaand aan de kredietcrisis hebben veel mensen een hypotheek afgesloten die hen later in grote financiële problemen zou brengen, op basis van de misperceptie dat de prijzen zouden blijven stijgen. In Nederland is het sinds enkele jaren verplicht om bij ieder hypotheekproduct een heldere bijsluiter te geven waaruit in één oogopslag duidelijk is hoeveel risico de lener neemt met dit product. Een dergelijke bijsluiter past geheel in het liberale paternalisme van Thaler en Sunstein: de keuzevrijheid blijft intact, maar de burger wordt middels de verplichte architectuur van de risico-informatie beschermd tegen te intuïtieve keuzes.

Daarnaast is het zo dat mensen beïnvloed worden door wat zij denken dat andere mensen denken of doen. Uit onderzoek bleek dat studenten dachten dat de meerderheid van de studenten veel drinkt. Om het gevoel te hebben erbij te horen, gingen zij regelmatig meer drinken dan ze zelf zouden willen. Na een campagne waarin benadrukt werd dat de meerderheid van de studenten niet meer dan 4 glazen alcohol per week drinkt, daalde het drankgebruik onder alle studenten. Daar is weer die perceptie van de werkelijkheid die van invloed is op gedrag. Zo ook bleek uit onderzoek dat meer mensen de belasting ontduiken als ze denken ‘dat iedereen dat doet’ en dat meer mensen een volledige belastingaangifte doen als ze denken dat de meerderheid van de mensen dit eerlijk doet.

Positief gedrag stimuleren door presentatie van keuzes

De auteurs beschrijven hoe dit soort kennis van de menselijke geest gebruikt kan worden om de (volks)gezondheid te bevorderen. Een mooi voorbeeld hiervan is orgaandonatie: in Nederland zijn mensen orgaandonor als ze zich hier actief voor hebben aangemeld. Het zal niemand verbazen dat in Spanje veel meer orgaandonoren geregistreerd zijn: daar ben je donor, tenzij je actief aangeeft geen donor te willen zijn. In beide gevallen hebben de burgers volledige keuzevrijheid; alleen als ze niets doen, wordt de keuze voor hen gemaakt. Ze geven nog een veelheid aan andere voorbeelden van hoe de wereld verbeterd zou kunnen worden dankzij nudges, maar die laten we in deze samenvatting even voor wat zij zijn.

‘Zetjes’ in de gezondheidszorg

Bovenstaande voorbeelden geven allerhande aangrijpingspunten om cliënten en medewerkers in zorginstellingen te helpen gezond gedrag te vertonen. Ik denk daarbij aan een veelvoorkomend probleem: handhaving van diverse hygiëneregels. In verpleeghuizen is het bijvoorbeeld verboden om ringen te dragen tijdens het werk, omdat deze een bron van bacteriën vormen en dus een gevaar voor de kwetsbare gezondheid van de cliënten. Toch dragen veel medewerkers een ring. Ik zou wel eens willen proberen of mensen zich beter aan de hygiëneregels houden als zij informatie krijgen over het percentage medewerkers dat keurig zonder ringen aan de vingers op het werk verschijnt. Zou men sneller de ringen afdoen als verteld wordt dat 90% van de medewerkers sieraden thuislaat, in het belang van de cliënt?

En hoe kunnen we de roosters zo inrichten dat medewerkers gezamenlijk tot een compleet ingevuld rooster komen, zonder gedoe over de impopulaire zondagnachtdienst? Het zou de moeite waard zijn om de planners een cursus choice architecture te laten volgen.

Ook de trouw van cliënten bij het innemen van hun medicijnen kan positief beïnvloed worden, door het makkelijker te maken de verschillende medicijnen te herkennen en zich te herinneren dat er iets genomen moet worden.

De belangrijkste les van Thaler en Sunstein staat niet in het boek en is volgens mij: goed leiderschap loont. Als mensen op allerlei manieren in hun gedrag beïnvloed kunnen worden, dan loont het om als leidinggevende:
  • voorbeeldgedrag te vertonen
  • positief gedrag openbaar te maken
  • successen te delen
Uiteindelijk gaat het in de zorg om gedrag: bejegening, zich houden aan protocollen, iets voor elkaar over hebben…. Nudge laat zien hoe gedrag positief beïnvloed kan worden.

Ineke van der Voort